κεντημένο ψωμί

Το έργο Κεντημένο Ψωμί αναπτύχθηκε μέσα από την πολύμηνη έρευνα για το τελετουργικό της διακόσμησης του ψωμιού κατά τον εορτασμό σημαντικών περιστάσεων κυρίως στις αγροτικές περιοχές της Ελλάδας. Εξετάζοντας αυτήν την παράδοση σε ένα σύγχρονο πλαίσιο και εισάγοντας ψηφιακά εργαλεία σε παραδοσιακές δεξιοτεχνίες, η Μαρία Βαρέλα επαναξιολογεί τη διαγενεακή γνώση που μεταδόθηκε από γυναίκα σε γυναίκα ως μια μορφή γραμματισμού και επικοινωνίας που παραμένει σύγχρονη τόσο ως μέσο όσο και ως μήνυμα. Παράλληλα, καλλιτέχνιδες και ακαδημαϊκοί σε συνεργασία με την επιστημονική σύμβουλο του έργου Δέσποινα Καταπότη συνεισφέρουν πρακτικές και θεωρητικές γνώσεις μέσα από μία σειρά podcast. Η Βαρέλα συνδέει και παρουσιάζει όλες αυτές τις διαφορετικές οπτικές για την υλικότητα, την παράδοση, τη σύνδεση και την επανασύνδεση με την ίδια την ύλη αλλά και την άυλη πολιτιστική κληρονομιά.

“Αυτή η μικρή σπίθα που δίνει η λαϊκή παράδοση – επειδή παραπέμπει σε κάτι που μας είναι οικείο από αφηγήσεις, από ιστορίες, από φωτογραφίες των παππούδων μας- αυτή η σπίθα είναι πολύτιμη και πρέπει να την αξιοποιήσουμε για να ανάψουμε την πυρκαγιά της εμπειρίας.”(Γιώργης Μαγγίνης)

Το κεντημένο ψωμί εμφανίζεται στις τελετές του κύκλου της ζωής (γάμος, αρραβώνας, θάνατος κλπ) και του εορταστικού ετήσιου κύκλου (θέρος, τρύγος κλπ) με μαγικο-λατρευτικό χαρακτήρα. Ο άρτος πλουμίζεται με συμβολισμούς εμπνευσμένους από την καθημερινή ζωή και τη σχέση των ανθρώπων με τη φύση και κωδικοποιεί μία συγκεκριμένη ευχετική πρόθεση του δημιουργού ή αυτού που το έχει παραγγείλει. Σύμβολα της παράδοσης: φίδια, άνθη, φύλλα, κουκουνάρια, σταφύλια, ρόδια, πουλιά, σαύρες, σκαντζόχοιροι, ποντικοί, σκορπιοί, πεταλούδες, κόμποι, κομπολόι, τροχοί κ.α.
Απόσπασμα από το βιβλίο «Το Ψωμί και τα Γλυκίσματα των Ελλήνων», συγγ. Νίκος & Μαρία Ψιλάκη

Η Μαρία Βαρελά δουλεύει με κώδικες, γλώσσες και τεχνικές που προέρχονται από το λαϊκό πολιτισμό και τις οικοτεχνικές συνθήκες γυναικείας εργασίας. Για το νέο έργο της «Κεντημένο Ψωμί», μέρος του ευρωπαϊκού προγράμματος The Table and the Territory, ανατρέχει στην ανάγλυφη γλώσσα των κεντημένων ψωμιών (ευχές, ξόμπλια, αναθήματα) της λαϊκής παράδοσης επιδιώκοντας να πειραματιστεί με ένα ανανεωμένο λεξιλόγιο καθώς και να συνδεθεί βιωματικά με τον τελετουργικό ρυθμό της παραγωγικής διαδικασίας. Ξεκινώντας από την παραδοχή ότι ο άρτος, ως βασική τροφή, έχει λειτουργικό αλλά και συμβολικό χαρακτήρα, η Βαρελά ανα-πλαισιώνει τη διαδικασία παρασκευής του, διαμορφώνει ένα υβριδικό περιβάλλον μετά-πλασης, συστατικά στοιχεία του οποίου είναι ο παραγωγός και ο καταναλωτής, το online και το offline, το interface και το face-to-face, το παρόν και το παρελθόν, η ατομική εμπειρία και η συλλογική εργασία, το σύμβολο και η ύλη.

Η Βαρελά κατασκεύασε μία βάση δεδομένων στην οποία καταχωρήθηκαν οι παραγγελίες και οι ευχές του κοινού. Στη συνέχεια δημιούργησε έναν αλγόριθμο που επιλέγει τις προς παρασκευή ευχές και τις αντιστοιχεί με τα κωδικοποιημένα σύμβολα που δυνητικά αρμόζουν σε κάθε επιθυμία. Οι κωδικοποιημένες ευχές παρασκευάστηκαν από την Βαρελά επί σειρά επτά ημερών στον χώρο TAVROS και η διαδικασία παραγωγής μεταδόθηκε ζωντανά ως web περφορμανς.

Κατόπιν, συστάθηκε ένα άτυπο κοινωνικό δίκτυο, αποτελούμενο από γυναίκες που παράγουν, ζυμώνουν, εύχονται ή απεύχονται. Κάποιες από αυτές διαθέτουν την εμπειρία τόσο της ίδιας της αλυσίδας παραγωγής όσο και των δυνητικών συμβολισμών της (συμπεριλαμβανομένης της ίδιας της Βαρελά), ενώ κάποιες άλλες μαθήτευσαν στις νέες τεχνικές με διάθεση πειραματισμού, καλλιτεχνίας και επεξεργασίας της ύλης. Στο δίκτυο αυτό συμμετέχει και η επιστημονική κοινότητα συμβάλλοντας στο διάλογο περί παραδοσιακών τεχνικών με σχόλια και παρατηρήσεις από το χώρο της αρχαιολογίας, της ανθρωπολογίας, της λαογραφίας και της μουσειολογίας.

Στο έργο Κεντημένο Ψωμί οι κοινωνικοί συσχετισμοί που προκύπτουν είναι το έργο. Η σύνταξη ενός νέου κώδικα είναι το έργο.

“Κάθε κληρονομιά είναι εξ ορισμού πολιτιστική γιατί αποτελεί μια δεύτερη ανάγνωση, μια προσαρμογή και αναγκαστικά μεταβάλλεται στη μεταφορά από το πολιτισμικό συγκείμενο όταν αυτό ήταν ακόμα ζωντανό στο σήμερα.” (Γιάννης Δρίνης)

“Το ψωμί είναι εξαιρετικό παράδειγμα δόμησης χωρικοτήτων και χρονικοτήτων, παντρεύοντάς τες σε έναν πολύ ευτυχισμένο γάμο.” (Βασιλική Κράββα)

“Τα κεντητά ψωμιά δεν είχαν εμπορική αξία, τα έφτιαχναν συγκεκριμένοι άνθρωποι, καταναλώνονταν σε συγκεκριμένα πλαίσια. Σήμερα πλέον, αυτά αλλάζουν τροχιά και βιογραφίες, μπαίνουν στην παραγωγή, σε μία εκχρηματισμένη οικονομία, αποκτούν αξία, όχι μόνο την αξία του υλικού τους αλλά και την αξία αυτού που συμβολίζουν, ενώ παράλληλα αλλάζουν οι τρόποι και τα πρόσωπα που τα παρασκευάζουν.” (Δέσποινα Νάζου)

Η τελετουργία του έργου

Αυτόνομη Διαδικασία

1. έρευνα των συμβόλων / βιβλιογραφία
2. επαφές με το γυναικείο συνεταιρισμό ΑΙΑΝΤΙΣ με εμπειρία στο κέντημα του ψωμιού
3. εκμάθηση, δοκιμές στο κεντητό ψωμί με την κυρία Αγγελική (συνεταιρισμός ΑΙΑΝΤΙΣ)

Συλλογική Διαδικασία

4. open call συλλογής ευχών & ταξινόμηση σε βάση δεδομένων & αλγοριθμική κωδικοποίηση σε νέα γλώσσα
5. web περφορμανς από τη Μαρία Βαρελά
6. online εργαστήριο ψωμιού: συνεταιρισμός ΑΙΑΝΤΙΣ – πέντε καλλιτέχνιδες
7. αναθέσεις ψωμιών στις καλλιτέχνιδες
8. αναθέσεις & παραγωγή podcasts με τη συμμετοχή ακαδημαϊκών και εικαστικών / επιμέλεια Δέσποινα Καταπότη

Δημοσίευση

9. δημοσίευση των ψωμιών που κεντήθηκαν από τις καλλιτέχνιδες, podcasts, web performance documantation videos @TAVROS webpage
10. web masterclass Decorated Bread @ Circular Cultures: Materials, British Council Greece
11. εργαστήριο Decorated Bread @ T&T Festival #2 – Zone Sensible , Paris – France

Μπορείτε να δείτε τα βίντεο από το Κεντημένο Ψωμί – διαδικτυακή περφόρμανς εδώ.

Το Κεντημένο Ψωμί είναι μέρος του Τhe Table and the Territory, ενός Ευρωπαϊκού και διεπιστημονικού προγράμματος που συνδέει και ενεργοποιεί πολιτιστικούς φορείς, στηρίζοντας έμπρακτα λύσεις που προέρχονται από το πεδίο του πολιτισμού και αφορούν τις οικολογικές μετατοπίσεις και την περιβαλλοντική βιωσιμότητα.