ποιός ξέρει τι μας επιφυλλάσει το χθες;

Το πρόγραμμα Ποιος ξέρει τι μας επιφυλάσσει το χθες; ήταν μια σειρά προβολών ταινιών και παράλληλων ψηφιακών εκδόσεων με επίκεντρο την περιοχή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης (Αλβανία, Βοσνία και Ερζεγοβίνη, Βουλγαρία, Κροατία, Ελλάδα, Κύπρος, Κόσοβο, Μολδαβία, Βόρεια Μακεδονία, Μαυροβούνιο, Ρουμανία, Σερβία). Η συγκέντρωση αυτών των αφηγήσεων από τις διάφορες γωνιές της ευρύτερης περιοχής στόχευε να δημιουργήσει έναν πολυφωνικό διάλογο για την επίμαχη ιστορία που μοιραζόμαστε ως γειτονικοί λαοί. Το πρόγραμμα έθεσε καίρια ερωτήματα για τις αλληλοκαλυπτόμενες ιστορίες των βαλκανικών χωρών, τις πολλαπλές οπτικές και τις αμφισβητούμενες αφηγήσεις. Ο τίτλος του εμπνεύστηκε από ένα ρητό της σταλινικής περιόδου που υποδηλώνει το αβέβαιο αντίκτυπο του παρελθόντος στο μέλλον και την αδυναμία μας να το προβλέψουμε. 

Οι ταινίες που επιλέχθηκαν αναφέρονται στην ιστορία του 20ου αιώνα και το ανεξίτηλο αποτύπωμά του στη συλλογική μας μνήμη. Αυτό που ο ιστορικός Έρικ Χόμπσμπομ (1917-2012) ονόμασε «ιστορική μυθολογία» υποστηρίζοντας πως η ιστορική «πραγματικότητα» κατανοείται καλύτερα μέσα από το πρίσμα μιας εποχής και μιας κοινωνικής τάξης καθώς η συλλογική μνήμη διαμορφώνεται κατά βάση από τα εκάστοτε κοινωνικά συγκείμενα.

Το πρόγραμμα περιλάμβανε κινηματογραφικές προβολές ταινιών που ποικίλλουν τόσο σε είδος, από ντοκιμαντέρ έως και πειραματικές ταινίες, όσο και σε μορφή, με ταινίες μεγάλου και μικρού μήκους. 

Πλαισιώνοντας κριτικά το κεντρικό πρόγραμμα προβολών, δημοσιεύθηκε ψηφιακά πρωτότυπο υλικό σε μορφή κειμένων, podcast και βίντεο. Ξεκινώντας την Άνοιξη του 2022 από την περιοχή του Ταύρου, το πρόγραμμα ταξίδεψε έπειτα στις γειτονικές ευρωπαϊκές χώρες και σε συνεργαζόμενους φορείς όπως το Festival Europe autour de l’Europe στο Παρίσι.

Κεφάλαιο 1 | Προβολές ταινιών

Ταινίες:

The Rehearsal, Jules Dassin, Ελλάδα/Μεγάλη Βρετανία, 1974, 92 λεπτά, στα αγγλικά με ελληνικούς υπότιτλους.
Videograms of a Revolution, Harun Farocki, Andrei Ujica, Γερμανία, 1992, 106 λεπτά, στα ρουμάνικα και αγγλικά με ελληνικούς υπότιτλους.

Στην ταινία The Rehearsal, o Jules Dassin δραματοποιεί τα γεγονότα του Πολυτεχνείου (1973) σε μια αποθήκη-στούντιο στην Νέα Υόρκη. Η ταινία είναι γεμάτη ένταση, πόνο και ελπίδα με συνοδεία την ζωντανή μουσική ερμηνεία από τον Μίκη Θεοδωράκη και τον Γιάννη Μαρκόπουλο, και τραγούδι από την Μελίνα Μερκούρη. Παράλληλα, διακεκριμένα πρόσωπα της εποχής διαβάζουν ποιήματα, γράμματα φυλακισμένων και αρχειακά ντοκουμέντα.

Για την ταινία Videograms of a Revolution οι Harun Farocki και Andrei Ujica συνέλεξαν υλικό από την Ρουμανική επανάσταση για να διηγηθούν την ιστορία της υπό το πρίσμα των σύγχρονων μαζικών μέσων μαζικής ενημέρωσης. Χρησιμοποίησαν φιλμ από ερασιτέχνες, επίσημο δημοσιογραφικό υλικό και αποσπάσματα που προέρχονται από διαδηλωτές που είχαν καταλάβει τον τηλεοπτικό σταθμό του Βουκουρεστίου και αναμετέδιδαν για 120 ώρες. Με αυτόν τον τρόπο η ταινία στέκεται ως μια νέα μορφή ιστοριογραφίας βασισμένη στα μέσα μαζικής ενημέρωσης.

Κεφάλαιο 2 | Προβολή ταινίας

Ταινία:

Χιούστον, Έχουμε Πρόβλημα!, Žiga Virc, Σλοβενία/Κροατία/Γερμανία/Τσεχία/Κατάρ, 2016, 88 λεπτά, στα κροατικά, αγγλικά, σερβικά, σλοβενικά με αγγλικούς και ελληνικούς υπότιτλους.

Το έργο του Žiga Virc είναι μια υβριδική ταινία που μπλέκει στοιχεία ντοκιμαντέρ και μυθοπλασίας. Μας μυεί στην εξαγορά του μυστικού διαστημικού προγράμματος της τότε Γιουγκοσλαβίας από τις ΗΠΑ στις αρχές της δεκαετίας του εξήντα. Συνδυάζοντας θεωρίες συνομωσίας και γεγονότα που αποκτούν μυθικές διαστάσεις, η ταινία αυτή μας δείχνει πως η πραγματικότητα είναι πάντοτε πιο περίπλοκη από την εικόνα που χτίζει το υποσυνείδητό μας. Έτσι, προσκαλεί τον θεατή να αποφασίσει ο ίδιος τι συνέβη και τι όχι.

Κεφάλαιο 3 | Προβολή ταινίας

Ταινία:

God Exists, Her Name is Petrunija, Teona Strugar Mitevska, Βόρεια Μακεδονία/Βέλγιο/Σλοβενία/Κροατία/Γαλλία, 2019, 100 λεπτά, στην μακεδονική με ελληνικούς υπότιτλους.

Η σκηνοθέτης Teona Strugar Mitevska βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα και αναπτύσσει μια καλαίσθητη ιστορία φεμινιστικής αντίστασης ακολουθώντας την ιστορία της Πετρούνια και την παράτυπη επέμβαση της σε μια ανδροκρατούμενη ορθόδοξη γιορτή. Η Πετρούνια οδηγείτε σε ρήξη με τα πατριαρχικά στερεότυπα και τα συντηρητικά ήθη σε έναν κόσμο ανισότητας και αδικίας. Έως σήμερα η ταινία έχει λάβει πάνω από 20 βραβεία και διακρίσεις από όλο τον κόσμο και διανεμήθηκε σε κινηματογράφους σε πάνω από 40 περιοχές παγκοσμίως.

Κεφάλαιο 4 | Προβολή ταινιών

Ταινίες:

Depth Two, Ognjen Glavonić, Σερβία/Γαλλία, 2016, 80 λεπτά, στα σερβοκροατικά και αλβανικά με αγγλικούς και ελληνικούς υπότιτλους.
The Dead Nation, Radu Jude, Ρουμανία, 2017, 80 λεπτά, στα ρουμάνικα με ελληνικούς και αγγλικούς υπότιτλους.

Το υπνωτιστικό θρίλερ Depth Two μελετά την κρυμμένη ιστορία πίσω από την ανακάλυψη ενός μαζικού τάφου σε ένα προάστιο του Βελιγραδίου το 2001 και μας μεταφέρει στο 1999 και στους βομβαρδισμούς της Σερβίας από το ΝΑΤΟ. Σε μια προσπάθεια να ξεσκεπάσει και να δώσει φωνή στις ιστορίες που είναι ακόμη εσκεμμένα θαμμένες στη σιωπή, το Depth Two αποτελεί τόσο μια ταινία μνημείο όσο και μια εξέγερση.

Η ταινία The Dead Nation είναι ένα ντοκιμαντέρ-δοκίμιο το οποίο παρουσιάζει μια συγκλονιστική συλλογή φωτογραφιών από μια μικρή πόλη της Ρουμανίας τις δεκαετίες του τριάντα και του σαράντα. Η μουσική είναι γραμμένη κυρίως από αποσπάσματα παρμένα από το ημερολόγιο ενός Εβραίου γιατρού που έζησε εκείνη την περίοδο. Μας δείχνει αυτά που οι φωτογραφίες δεν μπορούν: την άνοδο του αντισημιτισμού και, εν τέλει, μια απεικόνιση της οδύνης του Ρουμάνικου Ολοκαυτώματος που δεν συζητείται ιδιαίτερα στη σύγχρονη ρουμάνικη κοινωνία.

Κεφάλαιο 5 | Προβολές ταινιών

Ταινίες:

Intervista, Anri Sala, Αλβανία/Ελλάδα, 1998, 26 λεπτά, στα αλβανικά με αγγλικούς υπότιτλους.
Yugoslavia, How Ideology Moved Our Collective Body?, Marta Popivoda, Σερβία/Γαλλία/Γερμανία, 2013, 62 λεπτά, στα σερβικά και αγγλικά με αγγλικούς και ελληνικούς υπότιτλους.

Η ταινία-ντοκιμαντέρ Intervista ακολουθεί έναν Αλβανό φοιτητή κινηματογράφου ο οποίος ανακαλύπτει μια κάμερα είκοσι ετών που περιέχει εικόνες και φιλμ από ένα συνέδριο του Αλβανικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Στο φιλμ μια νεαρή γυναίκα, ηγέτης της Κομμουνιστικής Νεολαίας, βγάζει έναν λόγο και αργότερα δίνει μια συνέντευξη. Ο ήχος έχει χαθεί και η γυναίκα πρόκειται για την μητέρα του φοιτητή. Εκείνος πηγαίνει το υλικό σε ένα σχολείο κωφών στα Τίρανα και με την βοήθεια χειλαναγνωστών αποκρυπτογραφεί το βίντεο της μητέρας του.

Η ταινία Yugoslavia, How Ideology Moved our Collective Body? μελετά το πως αναπαριστάται η ιδεολογία μέσα από μαζικά performances. Η Marta Popivoda συνέλεξε και ανέλυσε φωτογραφίες και βίντεο από την περίοδο της Γιουγκοσλαβίας (1945-2000), εστιάζοντας σε κρατικά performances, διαδηλώσεις και φοιτητικές και πολιτικές πορείες διαμαρτυρίας τη δεκαετία του ενενήντα. H ταινία δείχνει πώς τα κομμουνιστικά ιδεώδη σταδιακά αποσαθρώθηκαν μέσω της αλλαγής των δυναμικών  μεταξύ των ανθρώπων, της ιδεολογίας και του κράτους.